نگاهي به جغرافياي انساني ايران
زندگي عشايري
در اين شيوه زندگي كه سكونت و يكجا نشيني دائمي در آن ديده نمي شود، زاييده استفاده مستقيم انسان از منابع طبيعت است. وجود كوه هاي بلند با دامنه هاي سرسبز در مجاور دشت هاي وسيع زمينه مناسبي را براي شكل گيري زندگي عشايري فراهم كرده است. عشاير، زندگي اجتماعي، قبيله اي دارند و از ايل و طايفه تشكيل شده اند. افراد يك طايفه غالباً با هم خويشاوند هستند. اقتصاد عشاير متكي به دام است. عشاير كشور ما، مردماني سلحشور، ميهمان نواز و سخت كوش اند كه با فعاليت خود بخشي از مواد پروتئيني و لبني كشور را تأمين مي كنند و از اين جهت در اقتصاد كشور ما نقش قابل توجهي دارند.
ايلات مهم كشور
سه
ايل پرجمعيت كشور ما ايل بختياري، قشقايي و ايل سون (شاهسون) است. ايلات
بختياري ييلاق خود را در اطراف شهر كرد و قشلاق خود را در جلگه خوزستان مي
گذرانند. ايلات قشقايي در زاگرس فارس و بين شمال و جنوب استان فارس و ايل
سون ها از جلگه مغان به سمت دامنه هاي سبلان و ساير ارتفاعات آذربايجان جا
به جا مي شوند.
امروزه به دليل سختي اين نوع زندگي و تحولات اجتماعي،
تعداد كوچ نشينان رو به كاهش است و عشاير به شيوه زندگي يكجا نشيني تمايل
پيدا كرده اند.
آب در پيدايش سكونتگاه هاي ايران چه نقشي دارد؟
روستاهاي اوليه در كنار چشمه ها و رودها داير شده اند و شكل استقرار خود را از مسيرآب ها كسب كرده اند. نخستين روستاهاي داخل فلات ايران در پاي كوه ها و دامنه هاي كوهستان ها به وجود آمدند. علاوه بر آب، جنس خاك نيز در ايجاد و توسعه روستاهاي اين سرزمين نقش مهمي داشته است. در حاشيه بيابان ها هم چنانچه آب هاي زيرزميني به سطح زمين نزديك شده باشند با احداث چاه و قنات، امكان كشاورزي و زندگي روستايي به وجود مي آيد. به چنين آبادي هايي كوچك در نواحي بياباني واحد گفته مي شود.
شكل روستاها
در
نواحي خشك و نيمه خشك كشور ما هر جا آب به صورت قنات يا چاه در سطح زمين
پيدا شده است، خانه هاي روستايي در اطراف آن گسترش يافته اند. اينگونه
سكونتگاه هاي روستايي را روستاي متمركز گويند. در اين نواحي فاصله روستاها
از هم بسيار زياد است و زمين هاي كشاورزي در بخش حاصل خيزتر و دورتر از
خانه ها قرارگرفته اند.
در ايران تنها در جلگه هاي كناره اي درياي خزر
شكل روستاها متمركز نيست. خانه هاي روستايي د رهمه جا مشاهده مي شود. در
اطراف هر خانه روستايي زمين هاي كشاورزي و شاليزارهاي بزرگ شكل گرفته است.
اين شكل بندي روستايي را روستاهاي پراكنده مي گويند. روستاهايي كه در
امتداد يك رود شكل گرفته اند به روستاهاي طولي معروفند. در مناطق كوهستاني
كشور ممكن است خانه هاي روستايي بر دامنه يك كوه استقرار يافته باشد
معمولاً در دامنه هاي رو به آفتاب ساختمان ها به صورت پلكاني در بالادست
ساختمان هاي ديگر قرار مي گيرد. روستاها به روستاهاي پلكاني معروفند. در
ساختمان هاي روستايي، مصالحي به كار مي رود كه معمولاً در محيط اطراف وجود
دارد و به اين جهت روستاها با محيط جغرافيايي خود پيوند زيادي دارند و در
مناطق گرم و خشك،روستاييان ، سقف خانه هاي خود را گنبدي شكل مي سازند اين
امر در خنك نگه داشتن داخل خانه ها مؤثر مي باشد.
امروزه به علت گسترش
امكانات و مصالح شهري به نواحي روستايي مصالح بهتر با استحكام بيشتر مانند
آجر، سيمان و آهن به كار گرفته مي شود.
منابع درآمد روستاييان
روستاييان علاوه بر كار زراعت و باغداري تعدادي دام نيز پرورش مي دهند. برخي روستائيان به پرورش زنبور عسل نيز مي پردازند. صنايع دستي از ديگر فعاليت هاي اقتصادي روستاييان كشور ماست. فعاليت دامپروري زمينه صنعت قالي بافي را ايجاد مي كند. روستاييان سواحلي شمالي و جنوبي كشور به صيد ماهي هم اشتغال دارند. شكل ص 34
زندگي شهري (عوامل شكل گيري شهرهاي ايران)
1 – آب : هسته اوليه بسياري از شهرهاي ايران در جايي بوده كه به آب دسترسي داشته اند. در نواحي مركزي و شرقي ايران، تعداد جوامع شهري محدود است. يزد و كرمان كه از منابع آب دورند با انتقال آب از نواحي كوهستاني به دست هاي مزروعي و يا با حفر كانالهاي زيرزميني به شكل قنات به حيات خود ادامه داده اند.
2 – ناهمواري : ويژگي هاي طبيعي از جمله ناهمواري و ارتفاع از عوامل مهم در استقرار و توسعه شهرهاي ايران بوده اند.
3 – عرض جغرافيايي :عرض جغرافيايي در ايجاد توسعه شهري در ايران دخالت دارد.
نابرابري در پراكندگي شهرهاي ايران در عرض هاي مختلف جغرافيايي نشان دهنده تفاوت در شرايط اقليمي است.
4 – راه هاي ارتباطي و دفاع :
اين
عامل در طول تاريخ به بعضي از شهرها ارج و اعتباري بخشيده است. بزرگترين
شهرهاي ايران در گذشته در مسير راههاي كاروان رو و بازرگاني شكل گرفته اند
مانند كرمانشاه .امروزه نيز توسعه راههاي ارتباطي و وضعيت مناسب گذرگاهي
موجب گسترش برخي از شهرها شده است. بنادر نيز از اين نظر حائز اهميت هستند.
عامل دفاعي هم در گذشته از اهميت بسياري برخوردار بوده است، بسياري از
سكونتگاه ها در گذشته بر اثر ناامني از بين رفته اند. مانند شهرهاي تاريخي و
بزرگ نيشابور و ري كه بر اثر حمله مغول ها از بين رفتند و مجددا بازسازي
شدند.
نقش شهرها
برخي از شهرها ويژگي خاصي داشته و كارايي خاصي را از خود نشان مي دهند كه به آن نقش شهر مي گويند. مثلاً تهران به عنوان پايتخت كشور ما يك نقش سياسي دارد. شهر اصفهان با آنكه يك شهر تاريخي بوده بيشتر به صورت يك شهر صنعتي و خدماتي نيز نقش خود را ايفاد مي كند. شهرهاي مشهد و قم از ديرباز به دليل وجود مرقد امام هشتم (ع) و حضرت معصومه چهره يك شهر مذهبي را داشته اند و نقش مذهبي از عوامل مهم توسعه و گسترش اين شهرها بوده است. شهرهاي بندري در ايران از گذشته تاكنون نقش بازرگاني و ارتباطي داشته اند.
برنامه توسعه شهري
در دو سه دهه اخير جمعيت شهرها افزوده شده و تعداد نقاط شهري افزايش يافته. پيدايش بافت جديد و حومه اي در اطراف شهرها و پيدايش شهرك ها مشكلاتي را براي مسئولين شهري به وجود آورده است. به همين دليل سازمان ها و وزارتخانه هاي مسئول براي كنترل رشد شهرها، برنامه هاي توسعه شهري را تدوين نموده اند. در اين برنامه و طرحها از عكسهاي ماهواره اي و نقشه هاي كاربري زمين استفاده مي شود.
تقسيمات سياسي كشور
نخستين تقسيمات سياسي استان در سال 1316 شمسي انجام شد. كشور ايران داراي 28 استان است.
تقسيمات داخلي در يك استان چگونه است؟
بزرگترين تقسيمات كشور،استان است اما در داخل هر استان تقسيمات كوچكتري نيز وجود دارد. استان به وسيله استاندار اداره مي شود. استانداران از سوي وزير كشور، تعيين مي شوند امروزه به سكونتگاه هايي كه شهرداري داشته باشد شهر گفته مي شود.
این وبلاگ برای آموزش جغرافیا طراحی شده است و همه علاقمندان به دانش جغرافیا می توانند استفاده نمایند.